Bản quyền FIFA ASEAN Cup và Asiad 20: khoảng trống chưa được lấp đầy

Trên bàn làm việc của tôi có một tờ lịch viết tay. Ba dòng đầu: ngày 26 tháng 9, 19 giờ 30, sân Si Jalak Harupat, Bandung — Việt Nam gặp Philippines. Ba ngày sau, Thái Lan. Ngày 2 tháng 10, Pakistan, tại Jakarta. Dòng cuối tôi ghi bằng bút chì, nét mờ hơn hẳn: Asiad 20, từ ngày 19 tháng 9 đến ngày 4 tháng 10.

Bốn dòng đó nằm cạnh nhau suốt hai tuần nay. Mỗi lần nhìn lại, tôi vẫn thấy thiếu một thứ ở lề phải, chỗ đáng lẽ phải có chữ ký của một đài truyền hình. Đội tuyển Việt Nam đã chốt kế hoạch tập trung. Lịch thi đấu đã có. Bản quyền phát sóng thì chưa.

Điểm khác biệt so với mọi kỳ giải khu vực tôi từng theo dõi nằm ở đây. Ở các mùa trước, bản quyền giải vô địch Đông Nam Á do liên đoàn khu vực nắm và bán theo lô quen thuộc, thường được một đài trong nước mua gọn trước ngày khai mạc khá lâu. Năm nay, sản phẩm nằm trong tay FIFA. Cách tổ chức thay đổi kéo theo cách bán thay đổi, và theo lời một lãnh đạo đài truyền hình lớn của Việt Nam, đàm phán vì thế phức tạp hơn hẳn.

Đài này đang ở thế “sắp mua thành công”. Tôi giữ nguyên cách diễn đạt đó, vì nó phản ánh đúng trạng thái hiện tại: chưa ký. Phía các đài, mục tiêu đặt ra là mua ở mức giá hợp lý. Chưa có con số nào được công bố. Điều đáng chú ý hơn cả: không riêng Việt Nam, toàn bộ Đông Nam Á hiện chưa có đơn vị nào sở hữu bản quyền giải này.

Song song đó là câu chuyện Asiad. Đại hội thể thao châu Á lần thứ 20 diễn ra từ ngày 19 tháng 9 đến ngày 4 tháng 10, quy mô 43 môn và 469 nội dung. Đoàn thể thao Việt Nam đặt mục tiêu lọt vào top 20 và giành 4 đến 6 huy chương vàng. Bản quyền truyền hình của đại hội đang ở thế bế tắc, và chính người trong cuộc mô tả là rất khó. Cảnh báo được đưa ra thẳng: khán giả có thể không xem được trực tiếp.

Rủi ro là một kiến trúc, và cấu trúc bản quyền lần này có năm tầng chịu lực.

Tầng dưới cùng là chủ sở hữu quyền. Khi FIFA đứng ở vị trí đó thay cho liên đoàn khu vực, gói sản phẩm được gom thành một khối thống nhất. Gom lại nghĩa là định giá lại, và định giá lại nghĩa là mọi thị trường quốc gia phải trả theo một mặt bằng chung, không còn thương lượng riêng theo từng nền tảng quen thuộc.

Tầng thứ hai là các đài truyền hình quốc gia. Họ đang neo ở lập trường người mua: giá hợp lý. Lập trường đó hợp lý về tài chính, nhưng chỉ có hiệu lực nếu bên bán chấp nhận. Tôi tin vào dữ liệu, nhưng dữ liệu cũng biết nói dối nếu ta không hỏi đúng câu. Ở đây, câu hỏi đúng không phải “giá bao nhiêu”, mà là “mức giá đó được tính cho một thị trường hay cho cả khu vực”.

Tầng thứ ba là cơ chế chia sẻ lại. Việc đài mua dự kiến bán lại cho các đơn vị truyền hình trong nước cho thấy thương vụ chỉ khả thi khi chi phí được trải ra. Đây là tầng chịu lực quan trọng nhất, và cũng là tầng ít được nhắc tới nhất trong các bản tin.

Tầng thứ tư là ngân sách theo thời điểm. Asiad 20 kéo dài 16 ngày, trùng đúng cửa sổ cuối tháng 9 đầu tháng 10 với giải bóng đá khu vực. Hai sản phẩm cùng lúc tranh nhau ngân sách của đài, tranh nhau sự chú ý của khán giả và tranh nhau cả nhân sự vận hành.

Tầng trên cùng là người xem, nhà tài trợ và thị trường quảng cáo. Đây là tầng hứng chịu toàn bộ lực nén từ bốn tầng dưới.

Điểm mấu chốt: bế tắc bản quyền là câu chuyện của cả khu vực, không dừng ở Việt Nam. Nó đến từ việc sản phẩm bóng đá khu vực được đóng gói và định giá ở cấp trung ương, trong khi sức mua vẫn nằm ở cấp quốc gia. Thị trường Việt Nam đủ lớn để một đài quốc gia muốn mua, nhưng chưa chắc đủ lớn để một đài quốc gia mua một mình ở mặt bằng giá mới.

Tôi ghi lại những gì kiểm chứng được: ba trận trong bảy ngày, hai sân ở hai thành phố, một giải đấu gắn tên FIFA. Danh sách đối thủ có Pakistan, một đội Nam Á nằm ngoài gia đình bóng đá ASEAN thường lệ. Chi tiết đó tự nó không nói lên điều gì về chuyên môn, nhưng nó là dấu hiệu cho thấy thể thức và cách gọi tên giải cần được đối chiếu với tài liệu chính thức trước khi dùng làm căn cứ.

Phản ứng dễ thấy nhất là quy trách nhiệm cho các đài truyền hình. Cách đó tiện, nhưng đặt sai chỗ.

Nếu bản quyền không được mua, chi phí danh tiếng không rơi xuống FIFA. Họ bán một gói khu vực; việc một thị trường chưa mua không làm hỏng mặt bằng giá của họ. Chi phí rơi xuống đài trong nước, cơ quan quản lý thể thao và chính những người hâm mộ đã chờ đợi suốt mùa giải. Có những sai lầm chỉ lộ diện sau khi mùa giải kết thúc, khi ánh đèn đã tắt. Ở đây, cái sai có thể lộ diện trước cả khi trận đầu tiên lăn bóng.

Điểm mù tiếp theo là quy mô mua. Không có đơn vị nào ở Đông Nam Á sở hữu bản quyền, nghĩa là bài toán giá đang bị giải ở cấp quốc gia trong khi nó được thiết kế ở cấp khu vực. Hợp tác mua chung giữa các thị trường lân cận là lời giải tiêu chuẩn cho dạng bế tắc này trong ngành truyền thông thể thao. Nó không xuất hiện trong câu chuyện hiện tại.

Điểm mù thứ ba ít ai để ý. Với một giải đa môn, phương án dự phòng luôn tồn tại: bản tin tóm tắt, phát chậm, trích đoạn ngắn. Những phương án đó không làm khán giả hài lòng, nhưng giữ cho sản phẩm không biến mất hoàn toàn. Việc chúng không xuất hiện trong các phát ngôn cho thấy cuộc đàm phán vẫn ở giai đoạn cứng, chưa chuyển sang giai đoạn xử lý hậu quả.

Trách nhiệm không cần khán đài, nó chỉ cần một người giữ kỷ luật mỗi sáng. Trong câu chuyện này, người giữ kỷ luật ngồi ở bàn đàm phán, không ngồi trên khán đài. Một nền bóng đá vừa giành ngôi vô địch khu vực, vừa đặt mục tiêu top 20 châu Á, lại đang để ngỏ câu hỏi căn bản nhất: thế hệ khán giả tiếp theo sẽ học yêu đội tuyển này qua màn hình nào?